Zachowek w praktyce – kto i kiedy może ubiegać się o należną część spadku?

W praktyce notarialnej bardzo często mamy do czynienia z pytaniami dotyczącymi zachowku. Wielu klientów jest przekonanych, że sporządzenie testamentu z powołaniem do spadku wybranych przez siebie osób definitywnie ureguluje kwestie majątkowe zgodnie z ich wolą i wyłączy ewentualne roszczenia między członkami rodziny. Niestety wielokrotnie pomijają jednak fakt, że przepisy Kodeksu Cywilnego – ustawy w wyczerpujący sposób porządkującej kwestie dziedziczenia – przewidują instytucję zachowku, który ma na celu zabezpieczyć osoby pominięte w testamencie. 

Z drugiej strony równie często spotykamy się z zamiarem klientów pozbawienia prawa do zachowku osób, którym roszczenie o niego w ogóle nie przysługuje (np. rodzeństwa lub zstępnych rodzeństwa). 

Mając na uwadze ilość pytań kierowanych do kancelarii notarialnej w powyższych sprawach, uznaliśmy, że warto wyjaśnić najczęściej pojawiające się wątpliwości dotyczące zachowku. 

Czym jest zachowek?

Zachowek reguluje Kodeks Cywilny w artykułach 991 – 1011. Zachowek jest roszczeniem przysługującym określonemu kręgowi spadkobierców ustawowych – osobom, które zostały pominięte w dziedziczeniu albo otrzymały mniej niż wynika to z przepisów o dziedziczeniu ustawowym. Ustawodawca poprzez zachowek chroni najbliższą rodzinę Spadkodawcy przed pokrzywdzeniem w związku ze sporządzeniem przez niego testamentu lub dokonaniem jeszcze za życia darowizn. 

Komu przysługuje zachowek?

Prawo do zachowku mają jedynie osoby enumeratywnie wymienione w treści art. 991 Kodeksu Cywilnego i są to:

• małżonek,
• zstępni, czyli dzieci, wnuki, prawnuki,
• rodzice spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy.

Zgodnie z dyspozycją Kodeksu Cywilnego zachowek nie przysługuje osobom niezaliczającym się do ww. grupy najbliższej rodziny. Oznacza to, że nie każda osoba z rodziny Spadkodawcy może się domagać zachowku.

Wysokość zachowku

Wysokość zachowku jest ściśle uregulowana w przepisach Kodeksu Cywilnego i wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, gdyby zmarły nie pozostawił testamentu lub za życia nie dokonał znaczących darowizn. Wyjątkiem są uprawnieni małoletni oraz niezdolni do pracy, gdyż im przysługują dwie trzecie tego udziału.

Darowizna ratunkiem przed roszczeniem o zachowek?

Wiele osób myśli, że przekazanie majątku za życia mocą umowy darowizny pozwoli uniknąć żądania zachowku przez uprawnione do niego osoby. Niestety nie jest to takie proste i nie zawsze przynosi zamierzony efekt, ponieważ przekazanie majątku w formie darowizny nie zawsze wyłączy możliwość dochodzenia zachowku.

Wszystko przez to, że zgodnie z art. 993 Kodeksu Cywilnego, przy obliczaniu zachowku dolicza się do podstawy jego wymiaru również darowizny. Dopiero kolejny przepis określa katalog zamknięty darowizn, które są wyłączone od powyższego doliczenia. Zgodnie z nim, przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku:

• drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych,
• dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku,

ponadto

• przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez Spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, o ile darowizna została uczyniona na co najmniej trzysta dni przed urodzeniem zstępnego,

jak również

• przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez Spadkodawcę przed zawarciem z tym małżonkiem związku małżeńskiego.

Natomiast do zachowku dolicza się darowizny dokonane przez Spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku. Ponadto, jeśli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej analizy, ponieważ wpływ darowizn na wysokość zachowku zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Kiedy nie przysługuje zachowek, czyli czym jest wydziedziczenie?

Kodeks Cywilny ściśle określa przypadki, w których osobom zaliczanym do grupy uprawnionych do zachowku jednak nie przysługuje o niego roszczenie. Zachowek nie przysługuje, jeżeli uprawniony do zachowku:

• został przez Spadkodawcę wydziedziczony,
• został uznany za niegodnego dziedziczenia na mocy prawomocnego orzeczenia sądu,
• za życia Spadkodawcy zawarł z nim umowę o zrzeczenie się dziedziczenia,
• po śmierci Spadkodawcy złożył w ustawowym terminie oświadczenie o odrzuceniu po nim spadku.

Czym jest wydziedziczenie?

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu Cywilnego, Spadkodawca może w określonych przypadkach poprzez testament pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, czyli wydziedziczyć ich. Wydziedziczenie może mieć miejsce tylko w konkretnych sytuacjach, tj. jedynie wtedy, gdy uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; 
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci; 
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Kolejne przepisy wskazują, że przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać wprost z treści testamentu, zaś wydziedziczenie nie jest skuteczne, jeśli Spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu.

Należy pamiętać, że zstępni wydziedziczonego nadal są uprawnieni do zachowku, nawet jeżeli wydziedziczony żył w chwili otwarcia spadku po Spadkodawcy, tj. w chwili jego śmierci. Bardzo ważne jest również, by pamiętać o tym, że co do zasady małoletniego nie można skutecznie wydziedziczyć, ponieważ uznaje się, że nie może on świadomie czynić wbrew Spadkodawcy i spełniać przesłanki wydziedziczenia określone powyżej.

W jakim terminie można żądać zachowku?

Możliwość dochodzenia zachowku jest ograniczona w czasie i nie przysługuje bezterminowo. Roszczenie uprawnionego do zachowku przedawnia się co do zasady z upływem pięciu lat od dnia ogłoszenia testamentu, a w przypadkach określonych w art. 1007 § 2 – § 4 w terminie pięciu lat od otwarcia spadku. 

W praktyce nie warto zwlekać ze złożeniem pozwu o zachowek, ponieważ sprawy te, z uwagi na ich skomplikowanie i spór między stronami, trwają wiele lat. W toku sprawy należy wyczerpująco ustalić wartości nieruchomości, darowizn, zapisów windykacyjnych, jak również wskazać osoby odpowiedzialne za zaspokojenie roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku, co nierzadko zajmuje wiele czasu.

Zachowek, dziedziczenie – kiedy warto skorzystać z pomocy notariusza?

Zagadnień związanych z zachowkiem jest bardzo wiele, a samo pojęcie zachowku jest niezwykle szerokie. Nie ma możliwości, żeby w jednym artykule poruszyć wszystkie problemy z nim związane. Sprawy związane z dziedziczeniem i zachowkiem są nie tylko skomplikowane prawnie, ale często wiążą się dodatkowo z silnymi emocjami. Dlatego notariusz może stanowić odpowiednie wsparcie nie tylko przy sporządzeniu testamentu, umowy o zrzeczenie się dziedziczenia czy oświadczenia o odrzuceniu spadku, ale również, dzięki szerokiej wiedzy, którą posiada, może wyjaśnić skutki prawne podejmowanych decyzji, a kiedy spadkobiercy i uprawniony do zachowku są zgodni, może sporządzić ugodę o zachowek. Świadome i przemyślane uregulowanie spraw spadkowych pozwoli nie tylko zabezpieczyć interesy majątkowe najbliższych, lecz także ograniczyć ryzyko przyszłych sporów sądowych między nimi. Dlatego przed podjęciem decyzji w kwestiach dotyczących dziedziczenia i zachowku warto zasięgnąć rady specjalisty, którym niewątpliwie jest w tym zakresie notariusz.

---

Powiązana specjalizacja: czynności związane ze spadkiem